Sluiten
Voortgezet onderwijs

Wegwijzer leesvaardigheid Nederlands

Voor voortgezet onderwijs

Leesvaardigheid Nederlands

Vaak krijgen we bij Cito de vraag hoe de resultaten voor leesvaardigheid Nederlands kunnen worden verbeterd. Jammer genoeg bestaat er voor het geven van effectief leesonderwijs niet één eenvoudig recept. Er is wél al heel veel zinnigs over geschreven. Uit de vakliteratuur komt in ieder geval naar voren dat het bevorderen van leesmotivatie een belangrijke rol speelt. Hierbij zetten we een aantal artikelen en instrumenten voor je op een rij in vier categorieën.
Effectieve leesdidactiek
Bevorderen van leesmotivatie
Leesdidactiek op maat
Kant-en-klare instrumenten

Leestips voor effectieve leesdidactiek

Ben je op zoek naar meer informatie over effectieve leesdidactiek? Kijk dan eens bij onderstaande links.

Cöp, J. (2019). Leertijd: Wie begrijpt er nog wat van begrijpend lezen

Onderwijskundige Jos Cöp bespreekt het belang van andere taalvaardigheden voor begrijpend leesvaardigheid. Vooral de omvang van de woordenschat heeft een direct effect op het begrip van de tekst, maar ook vloeiend lezen en achtergrondkennis spelen een rol. Hij bespreekt daarnaast close reading als didactische aanpak.

Pereira, C. en Nicolaas, M. (2019). Effectief onderwijs in begrijpend lezen

In dit document doet het Algemeen Secretariaat van de Taalunie concrete aanbevelingen om het leesbegrip en de leesmotivatie van basisschoolleerlingen in Nederland en Vlaanderen te vergroten. Op pagina 10 worden de kenmerken van effectieve leesdidactiek kernachtig verwoord.

VLOR (2019). Sleutels voor effectief begrijpend lezen

In opdracht van de Vlaamse Onderwijsraad hebben onderzoekers een krachtige begrijpend-leesdidactiek geformuleerd met vijf didactische sleutels: 
1 functionaliteit (uitdagende en betekenisvolle teksten en opdrachten)
2 interactie (tussen leraar en leerlingen én tussen leerlingen onderling) 
3 strategie-instructie (expliciet)
4 leesmotivatie 
5 transfer (veel kansen om te lezen, binnen en buiten de school)
Via de site is een praktijkgids te vinden met concrete didactische aanpakken en een wetenschappelijk rapport.

Houtveen, A.A.M. (2018). Goed geletterd

Dit rapport richt zich op de vraag of de groei van taal- en kennisontwikkeling van kinderen kan worden bevorderd door een rijk onderwijsaanbod aan betekenisvolle en motiverende leeservaringen. In het kader daarvan worden tien elementen voor effectief begrijpend leesprogramma op een rijtje gezet en uitgewerkt:
1 Werk aan het opbouwen van kennis van de vakken die in het onderwijs worden aangeboden en werk aan het opbouwen van kennis van de wereld;
2 Zorg voor een groot aanbod aan verschillende typen teksten;
3 Zorg voor teksten die motiveren en voor een motiverende leesomgeving;
4 Leer leerlingen strategische lezers te worden;
5 Geef uitleg over tekststructuur;
6 Betrek leerlingen in een discussie;
7 Bouw aan woordenschat en kennis van de taal;
8 Integreer lezen en schrijven;
9 Observeer en toets;
10 Differentieer.

Leestips voor het bevorderen van leesmotivatie

Ben je op zoek naar meer informatie over het bevorderen van leesmotivatie? Kijk dan eens bij onderstaande links.

Leraar 24 (2020, 20 februari). Vrij Lezen: een motiverende leesaanpak

Dit artikel licht toe hoe de methode Vrij Lezen werkt: een leesprogramma dat leerlingen de gelegenheid geeft teksten te lezen die aansluiten bij hun interesse, om zo hun motivatie te verhogen. Het artikel geeft achtergrondinformatie en beschrijft hoe een vo-school met deze methodiek heeft geëxperimenteerd. 

Top, A. (2017, 11 januari). Investeren in leesmotivatie loont

In deze webtekst van Annemieke Top wordt op een rijtje gezet welke principes leraren kunnen toepassen om de motivatie te verhogen. Genoemd wordt:
Sluit aan bij interesses van leerlingen;
Voorkom demotivatie;
Stimuleer de autonomie van de leerling;
Laat de leerling samenwerken;
Laat leerlingen met elkaar in gesprek gaan.

Filipiak, P. (2015, 1 juni). Aantrekkelijk en effectief leesonderwijs

Paul Filipiak bespreekt in dit artikel middelen om de leesmotivatie te verhogen. Hij gaat in op aantrekkelijk leesmateriaal en aansprekende werkvormen, manieren om de leesmotivatie te peilen en het inzetten van  de methode van het hardop denkend (leren) lezen als een motiverende leesdidactiek.

Leesdidactiek op maat

Leerlingen hebben verschillende behoeftes ten aanzien van leesonderwijs. Met het Cito Volgsysteem VO zie je welke leerlingen extra uitdaging of hulp nodig hebben. De informatie sluit aan bij begrippen uit de meestgebruikte lesmethodes.

Leesdidactiek op maat met het Cito Volgsysteem VO

Er zijn twee rapportages van het Cito Volgsysteem voor de docent Nederlands: de vakrapportage en de domeinrapportage. De vakrapportage toont de beheersing ten opzichte van een landelijke benchmark voor leesvaardigheid en woordenschat. Daarnaast wordt ook de groei gerapporteerd en het behaalde referentieniveau voor leesvaardigheid. Bij grote verschillen tussen de prestaties van leesvaardigheid en woordenschat wordt een signaal gegeven. Al deze informatie maakt het mogelijk om het onderwijs af te stemmen op de behoeftes van de leerlingen of van de klas. 

Leesdidactiek op maat

De vakrapportage hierboven toont de scores van vijf leerlingen van verschillende schooltypes (van vmbo bb tot en met vwo). Ze hebben elk een niveauversie gemaakt die aansluit bij het schooltype waarop ze zijn geplaatst. De rapportage laat zien dat leerling 526 mogelijk behoefte heeft aan extra ondersteuning, zowel voor leesvaardigheid als voor woordenschat. Voor beide vaardigheden heeft deze leerling twee niveaus onder het eigen niveau gepresteerd. Bovendien is de leerling ten opzichte van de vorige meting twee niveaus gedaald (zie snelheidsmetertje). Leerling 310 heeft mogelijk alleen ondersteuning nodig voor woordenschat. Weliswaar heeft hij voor leesvaardigheid goed gepresteerd, maar het kan zijn dat zijn zwakke woordenschat op termijn een handicap gaat vormen voor begrijpend lezen.

De domeinrapportage laat zien welke aspecten voor het domein leesvaardigheid in de toets aan de orde komen en hoeveel opgaven zijn opgenomen bij elk aspect. De gekozen aspecten komen overeen met de verschillende onderdelen van leesvaardigheid zoals die in de meest gebruikte methodes aan bod komen. Net als in de methodes worden bij iedere tekst diverse aspecten bevraagd. De aspecten die aan de orde komen en de hoeveelheid opgaven waarmee dat aspect wordt bevraagd, wisselen per toets. Dat komt in de eerste plaats omdat de ene tekst zich meer leent voor de bevraging van bepaalde aspecten dan andere. Daarnaast komen bepaalde aspecten, zoals bijvoorbeeld het onderscheid tussen feiten en meningen, pas vanaf Toets 2 aan de orde.

Leesdidactiek op maat

In het voorbeeld staan de resultaten voor Nederlands van enkele leerlingen die Toets 0 hebben gemaakt op niveau vmbo gl/tl. De rapportage laat zien dat Mats Adamo zes van de negen opgaven die betrekking hebben op het aspect Betekenis goed heeft gemaakt. De antwoordpatronen van deze leerlingen zijn min of meer volgens verwachting gezien hun score op de toets. De enige uitzondering is Noa. Zij heeft voor alle aspecten relatief goed gescoord met uitzondering van Verbanden lokaal. Dit afwijkende antwoordpatroon zou erop kunnen wijzen dat Noa baat heeft bij wat extra uitleg over bijvoorbeeld verwijswoorden. Omdat zaken die het begrip van een tekst bemoeilijken ook altijd samenhangen met de bevraagde tekst zelf, heeft het echter geen zin om een leerling uitsluitend te laten oefenen voor één enkel specifiek aspect.

 

Kant-en-klare instrumenten

Natuurlijk zijn er in de loop van de tijd allerlei sites ontwikkeld met kant-en-klare instrumenten. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om lesmaterialen, een leestip-app, boekenlijsten, een site voor het ontwikkelen van een leesplan enzovoort.

Leeskracht

Leeskracht bestaat uit een app, een leeslijst en interactieve lessen voor leerlingen uit de onderbouw vmbo en praktijkonderwijs in de leeftijd van 12 – 15 jaar. Leeskracht is ontwikkeld door de bibliotheken en heeft als doel het leesplezier, de woordenschat én de empathie van leerlingen te vergroten.

NWO. Samenwerkend Lezen in het Voortgezet Onderwijs

Samenwerkend Lezen in het Voortgezet Onderwijs (SALEVO) is een methode die verschillende inzichten over effectief leesonderwijs samenbrengt om daarmee de leesvaardigheid te trainen met als bedoeling dat er een transfer plaatsvindt van Nederlands naar andere vakken. Leerlingen leren samenwerkend lezen in kleine groepjes met behulp van materialen die via bovenstaande site ter beschikking worden gesteld. Uit onderzoek blijken positieve effecten.

Stichting Lezen. Leesplan

Via deze site kun je als school een leesplan maken. Dit is een aanvulling op het reguliere taalbeleidsplan en geeft houvast bij de inrichting van de leesbevordering binnen school. In dit plan wordt onder andere de stand van zaken, de verschillende doelstellingen en het budget weergegeven. Verder zijn er mogelijkheden voor scholing en leesprojecten opgenomen.

Stichting Lezen & SLO (2019). Handreiking voor het opstellen en uitvoeren van een taal- en leesbeleidsplan

In deze handreiking lees je hoe je als school te werk kunt gaan bij het opstellen en uitvoeren van een taal- en leesbeleidsplan. Door het volgen van tien stappen kan het taalbeleid op school vorm krijgen. Deze handreiking is gebaseerd op het document ‘Samenwerken aan Taalbeleid: in tien stappen naar een taalbeleidsplan’, ontwikkeld door het Expertisecentrum Nederlands.

Effectieve leesdidactiek
Bevorderen van leesmotivatie
Leesdidactiek op maat
Kant-en-klare instrumenten