Waarmee houden we rekening bij het ontwikkelen van examenopgaven?

Het is weer examentijd in het vo! Tijdens deze periode laten collega’s in een vijfdelige blogserie zien hoe wij bijdragen aan dit jaarlijkse toetsmoment, nu en in de toekomst. In deze tweede aflevering vertellen Anne Hemker en Marieke Kraft over de inhoudelijke afwegingen die we maken bij het ontwikkelen van de centrale examens.
    
‘Het ontwikkelen van examenopgaven is een vak apart’, vertelt Anne Hemker, teamleider maatschappij, filosofie en geschiedenis bij Cito. ‘De inhoud moet kloppen en de vragen moeten goed te begrijpen zijn voor eindexamenleerlingen en docenten.’ Marieke Kraft, teamleider kunstvakken bij Cito, vult aan. ‘Anders dan een aantal jaar geleden vinden veel mensen ‘iets’ van een centraal examen. Experts, journalisten en ook ouders zijn kritisch op inhoud en vraagstelling. Dat is inherent aan de maatschappij waarin we leven en waar vanuit zoveel verschillende perspectieven (en meningen) naar thema’s wordt gekeken.’ 

Experts, journalisten en ook ouders zijn kritisch op inhoud en vraagstelling. Dat is inherent aan de maatschappij waarin we leven en waar vanuit zoveel verschillende perspectieven (en meningen) naar thema’s wordt gekeken.

Marieke Kraft, teamleider kunstvakken

Welke afwegingen maakt Cito bij het ‘goed formuleren’ van examenopgaven?
Anne: ‘Leerlingen moeten onder hoogspanning presteren, ook omdat hun examentijd beperkt is. Daar houden we rekening mee, bijvoorbeeld door te variëren met vragen van gemengde moeilijkheid en contexten zoveel mogelijk te laten aansluiten op de belevingswereld van leerlingen, wat situaties herkenbaar en begrijpelijk maakt. We formuleren opgaven zo genuanceerd mogelijk en zijn scherp op het woordgebruik. Het woordje ‘of’ in een beredeneervraag bijvoorbeeld, kan betekenen dat er meerdere redeneerrichtingen, dus verschillende invalshoeken, mogelijk zijn. Samen met vakdocenten in onze constructiegroepen letten wij erop dat dit ook echt zo is. Examenopgaven ontwikkelen is woorden wegen, puzzelen, formuleren, screenen en interpreteren, herformuleren, opnieuw screenen. Een uiterst zorgvuldig proces.’

Examenopgaven ontwikkelen is woorden wegen, puzzelen, formuleren, screenen en interpreteren, herformuleren, opnieuw screenen. Een uiterst zorgvuldig proces. 

Anne Hemker, teamleider maatschappij, filosofie en geschiedenis

Examenopgaven ontwikkelen is echt mensenwerk dus? 
Marieke: ‘Absoluut! Examenopgaven maken is acteren in een spanningsveld. Een komma op de verkeerde plek, een woordje te veel of te weinig waardoor leerlingen een zin anders kunnen interpreteren, is iets waar we elke dag mee bezig zijn. Wat het, en dat wil ik benadrukken, juist ook heel leuk maakt. Soms praten we weken over of we een vraag wel of niet moeten schrappen, waarbij we ook weer niet te ver willen gaan door onszelf zelfcensuur op te leggen. We doen er alles aan om te voorvoelen wat qua inhoud wel of niet kan en mag. Examenopgaven mogen nooit confronterend zijn voor leerlingen.’
 
Hoe verwerkt Cito maatschappelijke perspectieven in de examenopgaven? 
Anne: ‘Bij het construeren van examens, pellen we thema’s helemaal af. Wat is het sociaal-maatschappelijk fenomeen? Wat maakt het een politiek vraagstuk? En hoe benaderen we dat? We proberen ons zo goed mogelijk in te leven in de leerlingen, kijken vanuit verschillende inhoudelijke perspectieven naar opgaven. Leerlingen hebben vaak uiteenlopende opvattingen over thema’s op allerlei gebieden, maar moeten allemaal dezelfde opgaven maken. Hun kennis en vaardigheden zijn hun gereedschap om te laten zien wat ze in huis hebben. Met dit gereedschap moeten ze goed kunnen werken als zij hun examenopgaven maken.’
 
Marieke: ‘Leerlingen hebben soms totaal andere politieke opvattingen, waardoor ze zo hun eigen mening hebben over thema’s als sociale ongelijkheid of diversiteit en inclusie. Om hun kennis toch objectief te toetsen, gebruiken we standpuntvragen. Leerlingen krijgen twee verschillende perspectieven voorgeschoteld die ze moeten wegen en doorléven, ook al is het niet hun eigen mening. Zo nodigen we ze uit om de vraag zo te interpreteren dat ze zich in hun argumentatie laten leiden door de vakkennis en niet door hun onderbuikgevoel.’
 
In hoeverre speelt Cito, met de inhoud van jullie examenopgaven in het achterhoofd, een rol in het maatschappelijk debat? 
Anne: ‘Met het maken van onze vragen en de inhoud nemen we nooit een bepaalde positie in. Als Cito zijn we dienend, niet sturend. Dat ‘goed dienen’ is een sport op zich, want we willen ook recht doen aan de complexiteit van de maatschappij en van alle domeinen waarvoor we vragen ontwikkelen.’
 
Marieke: ‘De keuze om onderwerpen wel of niet in het centraal examen op te nemen, ligt niet bij ons. We volgen de examensyllabi van het College voor Toetsen en Examens. Daarin staan alle details over waar leerstof voor het centraal examen per examenvak aan moet voldoen. Vijf jaar geleden zijn onderwerpen als identiteit en gender aan de syllabus ‘kunst algemeen’ toegevoegd. Persoonlijk ben ik hier heel blij mee, omdat het ruimte biedt om er examenopgaven aan te koppelen. Wat die opgaven zijn, hoe je ze formuleert en welke bronnen je gebruikt, is een tweede. De kunsten schuren en wringen, soms bewust om mensen aan het denken te zetten. Vooropstaat dat we in onze examens recht willen doen aan het vak, zonder bijvoorbeeld gelovige leerlingen voor het hoofd te stoten.’  
 
Anne: ‘Maar de wereld is breder dan die van individuele leerlingen of van ons als examenmakers. Daar zijn we ons steeds van bewust. Net als dat we ons ervan bewust zijn dat het examen een meetinstrument is, om te achterhalen of examenkandidaten de stof beheersen. Op basis daarvan krijgen zij hun diploma.  En het is fantastisch om daar, samen met al die betrokken vakdocenten, elk jaar weer aan bij te dragen.